GEZICHTSVERANDERING UITGELEGD
Bian Lian: Hoe de gezichtsverandering van de Sichuan-opera werkt
De zijden maskers van de Sichuan-opera verwisselen in een oogwenk en niemand zal u vertellen hoe. Dit is wat er daadwerkelijk bekend is over de techniek, het geheimhoudingskarakter en de oorsprong ervan.
Bekijk data voor Sichuan-opera op GetYourGuide ↗Wat gelaatsverandering eigenlijk is
Bian lian, letterlijk "gezichtenwissel," is de truc waar iedereen voor komt. Een performer in golvende gewaden draait zich om, strijkt met een mouw over het gezicht of kantelt het hoofd, en het felgekleurde masker is plotseling een heel ander — een nieuwe kleur, een nieuwe expressie — zonder pauze en zonder zichtbare hand. Goede performers doen het keer op keer in één nummer, soms wel twaalf wisselingen per minuut, voordat ze aan het einde eindelijk hun eigen onbedekte gezicht tonen. In het oorspronkelijke dramatische gebruik van de opera markeerde elke wisseling een verschuiving in de stemming of het lot van een personage; op het theehuispodium van vandaag overleeft het als een schitterend pronkstuk op zichzelf, meestal bewaard voor de finale.
De drie traditionele methoden
Deskundigen onderscheiden doorgaans drie technieken. De bekendste is che lian, oftewel “trekken”, waarbij dunne beschilderde zijden maskers over het gezicht worden gelegd en één voor één via onzichtbare draden worden weggetrokken. Daarnaast is er mo lian, “smeren”, waarbij theatergrimmekleur in de wenkbrauwen of slapen wordt verborgen en in een oogwenk over het gezicht wordt uitgesmeerd. En chui lian, “blazen”, waarbij fijn gekleurd poeder uit een klein schaaltje op het podium wordt opgeblazen om de huid te bedekken. Een enkele voorstelling kan alle drie de technieken combineren. De methode met de gelaagde zijde is degene die de snelle, haarfijne volledige gezichtsveranderingen oplevert die het publiek het moeilijkst kan verklaren.
Een goed bewaard geheim
Het wisselen van gezichtsmaskers is lange tijd een goed bewaakt ambacht geweest, onderwezen binnen gezelschappen en families en doorgegeven via demonstratie in plaats van schriftelijke instructie — traditioneel van meester tot uitverkoren leerling, vaak van vader op zoon. Algemeen wordt gemeld dat China de techniek in de late jaren tachtig classificeerde als een beschermd cultureel geheim, en nog steeds doen verhalen de ronde over de controverse wanneer meesters het aan buitenstaanders hebben geleerd. Wat de exacte status vandaag ook is, de terughoudendheid is reëel: performers oefenen de mechaniek in privé en bespreken de constructie niet. Een deel van het plezier van het kijken is te weten dat de persoon op een paar meter afstand iets doet waarvan ze in feite gezworen hebben het niet uit te leggen.
Waar de kunst vandaan kwam
De gangbare verklaring voert het wisselen van maskers terug op de bloei van de Sichuan-opera in de 19e en het begin van de 20e eeuw, als een sprekende manier om de innerlijke staat van een personage te externaliseren — angst, woede, een plotselinge ommekeer — op precies het juiste dramatische moment. Een populair volksverhaal gaat nog verder terug en beweert dat vroege mensen beschilderde, wisselende gezichten gebruikten om wilde dieren af te schrikken, al is dat eerder legende dan gedocumenteerde geschiedenis. Wat duidelijk is, is dat het tegen de 20e eeuw was uitgegroeid tot een virtuoos specialisme, verfijnd door generaties van performers tot de snelle, bijna naadloze wisselingen die het moderne pronkstuk bepalen en de Sichuan-opera tot ver buiten China beroemd maakten.
Waarom het van dichtbij zien ertoe doet
Op film lijkt gezichtsverwisseling een montagetruc. In de zaal is het pure magie, juist omdat een theehuis je dicht genoeg bij het podium brengt om het moment te proberen te vangen — en te missen. De performers werken met misleiding: een zwierende cape, een weggeworpen waaier, een scherpe draai op een dreunend percussie-akkoord, elk detail verbergt het fractie van een seconde waarin een masker wordt afgeworpen. De drums en gongs van de band maken deel uit van de act; ze accentueren elke wisseling zodat je blik automatisch naar het geluid springt. Dichter bij het podium zitten helpt echt, en daarom zijn de duurdere zitrijen juist bij dit nummer de investering meer dan waard.
Hoe je het kunt bekijken
Weersta de neiging om het op te lossen. De meeste eersteklassers staan minutenlang naar de wijzers te staren, hopend de truc te ontdekken, en missen zo juist het plezier. Een betere aanpak is om de hele figuur te bekijken — de zwier van de mouwen, het ritme van de wisselingen op de muziek, het gevoel voor timing van de showman — en het mysterie te laten staan. Houd je telefoon in de aanslag, maar je ogen omhoog; de wisselingen gaan snel en je wilt de finale niet via een scherm bekijken. En blijf tot het einde: de onthulling zonder masker, wanneer de performer eindelijk de mens achter al die maskers laat zien, is de stille beloning waar de hele act naartoe werkt.