Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΕΙΟΥ ΕΞΗΓΗΜΕΝΗ
Bian Lian: Πώς λειτουργεί η αλλαγή προσώπου στην Όπερα του Σιτσουάν
Το μετάξι των μασκών του Σιτσουάν όπερας αλλάζει εν ριπή οφθαλμού και κανείς δεν θα σας αποκαλύψει το μυστικό. Να τι είναι πραγματικά γνωστό για την τεχνική, τη μυστικότητά της και τις ρίζες της.
Δείτε ημερομηνίες όπερας του Σιτσουάν στο GetYourGuide ↗Τι είναι πραγματικά η αλλαγή προσώπου
Το μπιάν λιαν, που στα κυριολεκτικά σημαίνει «αλλαγή προσώπου», είναι το κόλπο για το οποίο έρχονται όλοι. Ένας ερμηνευτής με ρέοντες χιτώνες γυρίζει, σαρώνει το μανίκι του ή γέρνει το κεφάλι, και η έντονα ζωγραφισμένη μάσκα γίνεται ξαφνικά μια εντελώς διαφορετική — νέο χρώμα, νέα έκφραση — χωρίς καμία παύση και χωρίς ορατό χέρι να μεσολαβεί. Οι καλοί ερμηνευτές το επαναλαμβάνουν ξανά και ξανά μέσα σε ένα μόνο νούμερο, μερικές φορές με δώδεκα αλλαγές σε ένα λεπτό, πριν αποκαλύψουν στο τέλος το γυμνό τους πρόσωπο. Στην αρχική δραματική χρήση του στην όπερα, κάθε αλλαγή σηματοδοτούσε μια μεταστροφή στη διάθεση ή την τύχη του χαρακτήρα· στη σκηνή του τεϊοποτείου σήμερα επιβιώνει ως ένα εκθαμβωτικό θεαματικό κομμάτι από μόνο του, που συνήθως φυλάσσεται για το φινάλε.
Οι τρεις παραδοσιακές μέθοδοι
Οι μελετητές γενικά περιγράφουν τρεις τεχνικές. Η πιο γνωστή είναι το τσε λιάν, το «τράβηγμα», όπου λεπτές ζωγραφισμένες μεταξωτές μάσκες τοποθετούνται σε στρώσεις πάνω στο πρόσωπο και αποσύρονται η μία μετά την άλλη με κρυφές κλωστές. Έπειτα υπάρχει το μο λιάν, το «άλειμμα», όπου το θεατρικό μακιγιάζ κρύβεται στα φρύδια ή στους κροτάφους και απλώνεται στο πρόσωπο μέσα σε μια στιγμή. Και το τσουι λιάν, το «φύσημα», όπου λεπτή έγχρωμη σκόνη, τοποθετημένη σε ένα μικρό δοχείο πάνω στη σκηνή, φουσκώνει και καλύπτει το δέρμα. Μία μόνο παράσταση μπορεί να συνδυάζει και τις τρεις. Η μέθοδος με τα στρώματα μεταξιού είναι αυτή που παράγει τις γρήγορες, καθαρές αλλαγές ολόκληρου του προσώπου που το κοινό δυσκολεύεται περισσότερο να εξηγήσει.
Ένα μυστικό, καλά φυλαγμένο
Η εναλλαγή προσώπων (face-changing) υπήρξε επί μακρόν μια προστατευόμενη τέχνη, που διδασκόταν εντός θιάσων και οικογενειών και μεταδιδόταν με την επίδειξη και όχι με γραπτές οδηγίες — παραδοσιακά από τον δάσκαλο σε έναν εκλεκτό μαθητή, συχνά από πατέρα σε γιο. Είναι ευρέως διαδεδομένο ότι στα τέλη της δεκαετίας του 1980 η Κίνα χαρακτήρισε την τεχνική ως προστατευόμενο πολιτιστικό απόρρητο, και ακόμη κυκλοφορούν ιστορίες για τη διαμάχη όταν δάσκαλοι την έχουν διδάξει σε ξένους. Όποια κι αν είναι η ακριβής κατάσταση σήμερα, η διακριτικότητα είναι πραγματική: οι ερμηνευτές εξασκούνται ιδιωτικά και δεν συζητούν τον μηχανισμό. Μέρος της απόλαυσης της παρακολούθησης είναι να γνωρίζεις ότι το άτομο λίγα μέτρα μακριά κάνει κάτι που έχει ουσιαστικά ορκιστεί να μην εξηγήσει.
Από πού προήλθε η τέχνη
Το συνηθισμένο αφήγημα ανάγει την εναλλαγή προσωπείων στην εξέλιξη της όπερας του Σιτσουάν κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα, ως έναν ζωντανό τρόπο να εξωτερικεύεται η εσωτερική κατάσταση ενός χαρακτήρα — ο φόβος, η οργή, μια αιφνίδια ανατροπή — ακριβώς στη δραματική στιγμή. Ένας δημοφιλής λαϊκός μύθος πάει ακόμα πιο πίσω, ισχυριζόμενος ότι οι πρώτοι άνθρωποι ζωγράφιζαν μεταβαλλόμενα πρόσωπα για να τρομάζουν τα άγρια ζώα, αν και αυτό είναι θρύλος και όχι τεκμηριωμένη ιστορία. Αυτό που είναι σαφές είναι ότι έως τον 20ό αιώνα είχε εξελιχθεί σε μια δεξιοτεχνική ειδικότητα, εξευγενισμένη από γενιές ερμηνευτών σε εκείνες τις γρήγορες, σχεδόν αδιόρατες αλλαγές που καθορίζουν το σύγχρονο εντυπωσιακό θέαμα και έκαναν την όπερα του Σιτσουάν διάσημη πολύ πέρα από τα σύνορα της Κίνας.
Γιατί το να το δεις από κοντά έχει σημασία
Στον κινηματογράφο, η αλλαγή μάσκας μοιάζει με μοντάζ. Στην αίθουσα μοιάζει με μαγεία, και αυτό ακριβώς γιατί ένα τεϊοποτείο σε φέρνει αρκετά κοντά ώστε να προσπαθήσεις — και να αποτύχεις — να πιάσεις τη στιγμή. Οι ερμηνευτές δουλεύουν με παραπλάνηση: μια στροφή της κάπας, ένα πέταγμα της βεντάλιας, μια απότομη στροφή στο χτύπημα των κρουστών, το καθένα καλύπτει τη στιγμή που πέφτει η μάσκα. Τα τύμπανα και τα γκονγκ της μπάντας είναι μέρος της παράστασης, τονίζοντας κάθε αλλαγή ώστε το μάτι σου να πετάει προς τον ήχο. Το να κάθεσαι πιο κοντά στη σκηνή βοηθά πραγματικά, γι' αυτό οι θέσεις στις πιο κοντινές σειρές αξίζουν τα λεφτά τους ειδικά για αυτό το νούμερο.
Πώς να το παρακολουθήσετε
Αντισταθείτε στην παρόρμηση να το λύσετε. Οι περισσότεροι πρωτάρηδες περνούν την ώρα τους κοιτάζοντας τα χέρια, ελπίζοντας να δουν το κόλπο, και χάνουν το μεγαλύτερο μέρος της διασκέδασης. Καλύτερη προσέγγιση είναι να παρακολουθήσετε ολόκληρη τη φιγούρα — τη ροή των μανικιών, τον ρυθμό των αλλαγών με τη μουσική, το timing του ταχυδακτυλουργού — και να αφήσετε το μυστήριο να σταθεί. Κρατήστε το τηλέφωνό σας έτοιμο, αλλά τα μάτια σας ψηλά· οι αλλαγές είναι γρήγορες και δεν θέλετε να δείτε το φινάλε μέσα από μια οθόνη. Και μείνετε μέχρι το τέλος: η αποκάλυψη χωρίς μάσκες, όταν ο ερμηνευτής δείχνει επιτέλους τον άνθρωπο πίσω από όλες αυτές τις μάσκες, είναι το ήσυχο κέρδος για το οποίο χτίζεται όλη η παράσταση.